چکاوک

همان گونه که در باب نوروز و بسیاری دیگر از جشن های باستانی، زمان دقیق و یا تقریبی جهت معین ساختن پیدایش ومرسوم شدن آن در دست نیست، در مورد مهرگان نیز این مساله مصداق دارد.به علاوه انگیزه و یا انگیزه های دقیق جشن نیز به صراحت مشخص نیست.عده ای برآنند که قیام فریدون که  پس از شهریاری جمشید وغلبه ی ضحاک بر ایران زمین که  دورانی تاریک بر ایرانیان مستولی گشت وجور و بیداد ونکبت سراسر مرز پر گهر را فرا گرفت در مهر ماه رخ داد وهم در این ماه بود که فریدون به کمک کاوه ی آزاد اندیش بر ضحاک پیروز گشت و وی را از سلطنت به زیر کشید و در کوه دماوند به زنجیر درآورد. بنابر این ایرانیان به شکرانه ی این موهبت وآزادی که در روز مهر(روز شانزدهم ) از این ماه روی داده بود، جشنی بزرگ ساختند وهر ساله به موجب چنین اتفاق بزرگی، جشن مهرگان را بر پا کردند.(بیرونی، التفهیم،ص254وآثارالباقیه،ص293-290)

نیز گفته اند در این روز فرشتگان برای یاری فریدون آمدند و در خانه های پادشاهان این گونه در ماه مهر رسم شد که در صحن خانه مرد دلاوری هنگام طلوع آفتاب می ایستد و به آوازی بلند می گوید: ای فرشتگان به زمین فرود آیید و بدی و بدان را براندازید و نابود نمایید.

هم چنین می گویند در این روز خداوند زمین را گسترانید و کالبد ها را برای آن که محل هبوط ارواح باشد، آفرید و در ساعتی از این روز بود که خداوند ماه را که کره ای سیاه وبی فروغ بود،روشنی بخشید وبدین سبب گفنه اند که ماه در مهرگان از آفتاب برتر است و فرخنده ترین ساعات آن ماه است.

اما آن دسته از ایرانیان که به تاویل قائلند، برای این  گونه مطالب تاویل قائل می شوند و مهرگان را دلیل بر قیامت و پایان جهان می دانند، به این دلیل که هر چیزی که  دارای نمو و رشد باشد در این روز به منتهای نمو خود می رسد و مواد نمو از آن بریده می شود وحیوان در این روز از تناسل باز می ماند.هم چنان که نوروز را آغاز رویش می دانند مهرگان را نیز سرانجام آن می شمارند.

جشن ها و آدابی که ایرانیان در مهرگان بر گزار می کرده اند بسیار متنوع بوده است.بسیاری از این آیین ها با مراسم نوروز مشترک بوده و عظمت این دو جشن در نزد ایرانیان بسیار والا بوده  به گونه ای که نمی توانسته اند یکی را بر دیگری برتری دهند.چنان که از سلمان فارسی نقل است که خداوند یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان برای زینت بندگان پدید آورد. و فضل این دو بر ایام مانند فضل یاقوت وزبرجد بر جواهر دیگر است.

در این روز یعنی شانزدهم ماه مهر که به نام مهر موسوم است جشن مهرگان با شکوه وعظمت خاصی برگزار می شد. برخی مهرگان را به مهرگان کوچک و بزرگ دسته بندی می کنند که شرح آن سبب اطاله ی کلام است. ازآیین های ویژه ی این ایام می توان به بار عام شاهان، تقدیم هدایا به آستان شاه، گستردن خوان مهرگانی با شکوهی بسیار در حضور شاهان وقربانی کردن اشاره نمود.شایان ذکر است که در این روز نیز همانند نوروز الحان خاصی از موسیقی نواخته می شده از جمله لحن بیست ویکم از سی لحن باربد موسیقی دان بزرگ ایران در عهد ساسانیان که به مهرگانی موسوم بوده در این روز بسیار مورد نظر بوده است. نظامی گنجه ای در خسرو شیرین به این سی لحن معروف باربد اشاره می کند.